'De geschiedenis legt altijd de nadruk op de afloop,' zei een verongelijkte Albert Speer vlak na afloop van de oorlog tegen zijn Amerikaanse ondervragers. Hij kon het niet hebben dat de successen uit de begintijd van het Hitlerregime overschaduwd werden door de uiteindelijk ineenstorting ervan. Evenmin als andere prominente nazi's wilde hij inzien dat weinig onthullender is voor politieke leiders en voor de aard van hun bewind, dan de manier waarop ze ten onder gaan. Daarom is de uiteindelijke nederlaag van het nationaal-socialisme als onderwerp zo fascinerend en bovendien zo belangrijk in een tijd waarin tieners, vooral in Duitsland, dikwijls met een bewonderende blik naar het Derde Rijk kijken.
Ruim twee jaar daarvoor hadden de vijanden van de nazi's zich voor het eerst een voorstelling kunnen maken van het moment van vergelding. Op 1 februari 1943 maakte een Sovjet-kolonel een groep uitgemergelde Duitsers krijgsgevangen in de puinhopen van Stalingrad. 'Zo zal Berlijn eruit zien!' schreeuwde hij woedend en wees op de verwoeste gebouwen om hem heen. Toen ik die woorden een jaar of zes geleden las, wist ik onmiddelijk wat mijn volgende boek moest zijn. Op de muren van de Rijksdag in Berlijn zijn nog altijd graffiti te zien waarmee de Russen, nadat ze de agressor van het meest oostelijke punt van zijn opmars tot in het hart van het Derde Rijk hadden teruggedreven, in de euforie van hun wraak het verband tussen de twee steden onderstreepten.
Ook voor Hitler was deze beslissende nederlaag een obsessie. In november 1944, toen het Rode Leger zich samentrok aan de oostgrenzen van het Duitse Rijk, kwam hij terug op Stalingrad. De Duitse tegenspoed, zo zei hij in een belangrijke toespraak, was begonnen 'met de doorbraak van Russische legers door het Roemeense front aan de Don, in november 1942'. Hij legde de schuld bij zijn ongelukkige bondgenoten die, slecht bewapend en veronachtzaamd, de kwetsbare flanken aan weerszijden van Stalingrad bemanden, niet bij zijn obsessieve weigering waarschuwingen ter harte te nemen. Hitler had niets geleerd en was niets vergeten.
Dezelfde toespraak demonstreerde met gruwelijke helderheid in wat voor verwrongen logica het Duitse volk zich had laten verstrikken. Ze werd gepubliceerd onder de titel 'Capitulatie betekent vernietiging'. Hitler waarschuwde dat, bij een overwinning van de bolsjewisten, vernietiging, verkrachting en slavernij het lot van het Duitse volk zouden zijn, met 'eindeloze colonnes mannen, voortsjokkend naar de Siberische toendra's'.
Hitler weigerde hoe dan ook de gevolgen van zijn eigen daden onder ogen te zien, en het Duitse volk besefte veel te laat dat het gevangen zat in een afschuwelijke verwarring van oorzaak en gevolg. In plaats van het bolsjewisme te vernietigen, zoals hij beloofd had, had Hitler het naar het hart van Europa gebracht. Zijn ongehoord wrede invasie van Rusland was uitgevoerd door een generatie jonge Duitsers die was grootgebracht op een duivels slim dieet. De propaganda van Goebbels had joden, volkscommissarissen en Slavische volkeren niet alleen ontmenselijkt, zij had het Duitse volk geleerd hen te haten en te vrezen. Door deze gigantische misdaden was Hitler erin geslaagd de natie aan hem te ketenen, en het naderend geweld van het Rode Leger was de zichzelf waarmakende voorspelling van hun leider.
Ook Stalin maakte graag gebruik van symbolen als het hem uitkwam, maar hij ging met veel meer berekening te werk. De hoofdstad van het Duitse Rijk was inderdaad 'het hoogtepunt van al onze militaire operaties in deze oorlog', maar hij had nog andere vitale belangen. Niet het minste daarvan was het plan, opgesteld onder leiding van Lavrenti Beria, zijn volkscommissaris van Staatsveiligheid, om de instituten voor atoomonderzoek in Berlijn van alle installaties en uranium te beroven, vóór de komst van Amerikanen en Britten. Het Kremlin was inmiddels goed op de hoogte van de vorderingen van het Manhattan Project in Los Alamos, dankzij de pro-communistische spion Klaus Fuchs. De Sovjet-wetenschap lag ver achter en Stalin en Beria waren ervan overtuigd dat zij, net als de Amerikanen in staat zouden zijn een atoombom te maken, als zij de hand konden leggen op Duitse laboratoria en wetenschappers in Berlijn, voordat de westerse geallieerden daar zouden arriveren.
De omvang van de menselijke tragedie aan het einde van de oorlog gaat het voorstellingsvermogen te boven van iedereen die het niet zelf heeft meegemaakt, maar dat geldt te meer voor wie is opgegroeid in de gedemilitariseerde samenleving van na de Koude Oorlog. Toch kunnen we nog steeds veel leren van dit moment waarop het lot van miljoenen bezegeld werd. Een belangrijke les is dat we zeer voorzichtig moeten zijn met generalisaties over het gedrag van individuen. Extreem menselijk lijden en zelfs ontmenselijking kunnen zowel het beste als het slechtste in mensen naar boven brengen. Menselijk gedrag weerspiegelt in hoge mate de volslagen onvoorspelbaarheid van leven en dood. Veel Sovjet-soldaten, met name fronttroepen, gedroegen zich vaak uiterst vriendelijk tegen Duitse burgers, anders dan degenen die na hen kwamen. In een wereld van gruwelijke wreedheid, waarin de ideologie bijna ieder begrip van menselijkheid had vernietigd, wordt wat anders een bijna ondraaglijk verhaal zou zijn geweest, verlicht door een paar blijken van onverwachten menselijkheid en zelfopoffering.
